رنگ ها سخن مي گويند
رنگ ها سخن مي گويند
رنگ ها سخن مي گويند
نويسنده:عليرضا نادري/عکس :علي مهاجران
بررسي علمي کاربرد رنگ، طرح و نقش در بال پروانه هاي ايران و جهان
گاهي براي جفتشان پيغام مي دهند و خود را نشان مي دهند، گاهي هم همرنگ برگ و گل و چوب و سنگ مي شوند تا ديده نشوند. بعضي هايشان با رنگ هايي که شکارچي شان انتظارش را ندارد، غافلگيرش مي کنند و بعضي هم به رنگ جانوراني سمي و خطرناک هستند تا وسوسه اي براي خرده شدن نباشند. هزاران طرح و رنگ و نقش که از ترکيب هفت رنگ اصلي و با تلالو نور به وجود آمده اند، هر يک پروانه اي را به فراخور مکان و شرايط زندگيش ايمن و کار ساز ساخته؛ رنگ ها و طرح هايي که هر يک مفهومي دارند و نقش هايي که هرکدام نشانه اي در طبيعتند. پروانه هاي رنگارنگ ايران با توجه به شرايط و محل زندگيشان، از رنگ هاي بدن خود استفاده مطلوبي مي برند اما اولين سوال در مواجهه با اين پديده اين است: اين رنگ ها و نقوش چگونه ايجاد مي شوند؟
نقاشي هاي پولکي
درست است که در صد بسياري از انواع پروانه ها داراي بال هايي هستند که رنگ آنها توسط رنگدانه ها توليد شده اما گونه هايي هم موجودند که داراي رنگ هاي متاليک آبي يا سبز هستند، مثل جنس«Morpho» که پروانه بزرگ و آبي رنگ آمريکاي جنوبي است و رنگ بال هايش بيشتر در اثر ساختار فيزيکي پولک ها روي بال توليد مي شود تا توسط رنگدانه ها. ساختار پولک ها در اين گونه پروانه به نوعي است که وقتي کنار هم و روي بال پروانه ها قرار مي گيرند با تابش نور سفيد، رنگ هاي آبي يا سبز را منعکس مي کنند. البته در تعدادي ديگر از پروانه ها، مثل گونه «Colotis danae»که در مناطق جنوب شرق ايران زندگي مي کنند، رنگ بال ها از ترکيب دو حالت قبلي - يعني رنگدانه ها به علاوه ساختار فيزيکي پولک ها - توليد مي شود. رنگدانه ها لايه زيرين و پولک هايي که ساختارفيزيکي دارند لايه فوقاني را مي سازند. در اثر ترکيب اين دو لايه، رنگ هايي توليد مي شود که از روبه رو به رنگ رنگدانه اصلي بال بوده و در اثر تغيير زاويه ديد يا تابش نور، جلوه هايي از رنگ آبي يا بنفش متاليک را حاصل مي کند.
در مقابل اين بال هاي رنگي، پروانه هايي هم وجود دارند که بال هاي شفاف يا نيمه شفاف دارند؛ شفافيتي که عوامل مختلفي در به وجود آمدنش نقش دارند؛ گاهي ابعاد پولک ها بسيار کوچک هستند و در نتيجه همه سطح بال را نمي پوشانند و گاهي هم پولک ها تبديل به رشته هاي مويي شکل مي شوند که باز هم حالت شفافيت در بال ايجاد مي شود. در مواردي هم پراکندگي پولک ها روي بال ها به نوعي است که فضاهاي خالي روي سطح بال باقي مي گذارند که همين موجب مي شود تا بال شفاف به نظر برسد. البته در بعضي گونه ها مانند «Parnassius mnemosyne»که در مناطق کوهستاني ايران زندگي مي کنند، خود پولک شفاف هستند که در اين صورت تمام سطح بال يا بخش هايي از آن توسط اين نوع پولک ها پوشيده و بال ها به صورت شفاف ديده مي شوند؛ يعني از يک طرف بال طرف ديگر را مي توان ديد
نجات با رنگ
استتار کاربردي ترين مزيت تنوع طرح و رنگ در پروانه هاست. درخت، سنگ، برگ سبز يا خشکيده، خاک و هرچيز ديگري مثل اينها؛ پروانه ها بسته به شرايط زندگيشان، مي توانند شبيه هر کدامشان باشند،آن قدر شبيه که حتي با دقت زياد هم نشود تفکيکي بين اين حشره و محيط اطرافش قائل شد؛ خصوصيتي که به ويژه نجات بخش پروانه هاي ماده از دست شکارچي آنهاست. البته بستگي دارد محيط زندگي پروانه کجا و در چه شرايطي باشد؛ مثلا پروانه هاي جنس«Pseudochazara»که در مناطق کوهستاني مختلف ايران زندگي مي کنند، رنگ پشت بال هايشان شبيه سنگ ها و صخره هاست يا پروانه هاي جنس «Hipparchia»که در مناطق جنگلي شمال و غرب ايران ديده مي شوند، به رنگ قهوه اي يا خاکستريند، آن هم با همان طرح برگ ها، ساقه ها يا خاک اطرافشان. مثلا زيستگاه گونه هايي از جنس«Euchloe» مانند پروانه«Euchloe lessei» پر است از گل هاي وحشي زردرنگ شب بو، از تيره «Brassicaceae»که در خاک هاي سرخ رنگ رسي مي رويند. رنگ زعفراني روي بال ها و رنگ سرخ آجري پشت اين پروانه ها،کمکشان مي کند تا لاي بوته هاي گل و روي خاک زيستگاهشان با خيالي آسوده تر روزگار بگذرانند. بيشتر پروانه ها هنگام نشستن و استراحت کردن بال هايشان بسته است؛ يعني همان زماني که خطر شکار شدنشان هم بيشتر مي شود. همين است که بيشتر پشت بال آنها، ميزبان نقش و رنگ هاي استتاردهنده شان است؛ رنگ هايي که البته گاهي بايد کاري کاملا برعکس عمل استتار انجام دهند، چرا که در بعضي از پروانه ها، تضاد بيشتر از همرنگي به کار مي آيد و رنگ بال پروانه ها آن قدر تند و متضاد محيط مي شود که اصلا در نگاه اول، اين پروانه است که ديده مي شود نه محيط اطراف. در اين مواقع اشکال بسيار در هم و پيچيده، رنگ هاي تند و علامت هاي گيج کننده، باعث مي شود که شکارچي تشخيص ندهد که با چه موجودي روبه روست و از خيرآن بگذرد.
خط و خال هاي فريب
رنگ ها به هر دليلي که توسط موجود زنده به کار روند، وجودشان در طبيعت ضروري است. و تصور طبيعت بدون رنگ محال است. نکته جالب در مورد رنگ هاي طبيعت اين است که ترکيب اين رنگ ها در کنار هم هيچ گاه از هارموني خارج نشده و همواره بين رنگ ها و اشکال طبيعي هماهنگي خاصي وجود دارد که همواره الهام بخش هنر و علم در عالم بشري است. امروزه شاهد بسياري از الگوبرداري ها از اين رنگ ها، مخصوصا طرح و رنگ بال پروانه ها در طراحي نقوش پارچه ها و لباس هستيم. بشر همچنان به کشف اسرار رنگ ها در طبيعت مشغول است و با هر کشف جديد گامي موثر در اين راه برمي دارد ولي شايد هيچ گاه همه اين اسرار برما آشکار نشود؛ اما هر چه هست، رنگ بي شک مؤثرترين .زبان طبيعت است.
منبع:مجله سرزمين من شماره 60
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}